Hartritmestoornissen bij sporters: oorzaken en de rol van farmacologie
Een hart dat jarenlang intensief traint, past zich aan. Een deel van die aanpassingen ziet er op een ECG vreemd uit maar is volkomen normaal. Andere ritmestoornissen zijn een waarschuwingssignaal, zeker wanneer er middelen in het spel zijn zoals stimulerende afslankmiddelen of anabole steroïden. De redactie legt uit waar de grens ligt.
Het sporthart: normaal of afwijkend?
Regelmatige duur- en krachttraining leidt tot structurele en elektrische aanpassingen van het hart. De hartspier wordt iets dikker, de kamers worden groter en het zenuwstelsel gaat het hart in rust sterker afremmen via de nervus vagus. Dat laatste verklaart waarom goed getrainde duursporters soms een rusthartslag van 40 slagen per minuut of lager hebben.
Op een ECG zijn daarbij afwijkingen zichtbaar die bij een ongetrainde persoon reden tot zorg zouden zijn, maar bij sporters normaal kunnen zijn: sinusbradycardie, een eerstegraads AV-blok, een onvolledig rechterbundeltakblok of vroege repolarisatie. Internationale aanbevelingen voor ECG-beoordeling bij sporters maken expliciet onderscheid tussen deze trainingsgerelateerde bevindingen en afwijkingen die verder onderzoek vereisen.
Dat onderscheid is belangrijk, omdat zowel onterechte geruststelling als onterechte paniek schade kan doen. Een sporter die ten onrechte wordt afgekeurd, verliest zijn sport; een sporter met een gemiste erfelijke aandoening, zoals hypertrofische cardiomyopathie of een kanaalziekte, loopt risico op plotse hartdood.
In Nederland gebeurt sportmedische keuring meestal bij een sportgeneeskundige instelling of sportarts. Bij afwijkingen volgt verwijzing naar een cardioloog, vaak met een echo van het hart, een inspanningstest of een langdurige ritmeregistratie.
Ritmestoornissen die vaker bij sporters voorkomen
De bekendste ritmestoornis die met jarenlange duursport samenhangt is boezemfibrilleren. Een groot Zweeds cohortonderzoek onder ruim 52.000 langlaufers liet zien dat deelnemers die vaker en sneller de Vasaloppet uitliepen, een hoger risico hadden op boezemfibrilleren en trage ritmestoornissen. Het absolute risico blijft laag, maar het patroon wordt in meerdere studies gezien, vooral bij mannen van middelbare leeftijd met veel trainingsjaren.
Daarnaast komen extra slagen (extrasystolen) vaak voor. Losse extrasystolen uit de boezems of kamers zijn meestal onschuldig, maar veel of complexe kamerextrasystolen verdienen onderzoek, zeker als ze tijdens inspanning toenemen.
| Bevinding | Meestal | Verder onderzoek bij |
|---|---|---|
| Trage rusthartslag | Trainingsaanpassing | Duizeligheid, flauwvallen, onvoldoende stijging bij inspanning |
| Losse extrasystolen | Onschuldig | Hoge frequentie, toename bij inspanning, klachten |
| Boezemfibrilleren | Altijd beoordelen | Elke episode; ook stollingsrisico inschatten |
| Kamertachycardie | Nooit normaal | Direct cardiologisch onderzoek |
| Verlengd QT-interval | Soms medicatie of erfelijk | Familieanamnese, medicatiecheck |
Kamertachycardieën en kamerfibrilleren zijn de ritmes die tot plotse hartstilstand leiden. Bij jonge sporters ligt daaraan meestal een onderliggende hartziekte ten grondslag, al dan niet erfelijk. Bij oudere sporters is coronairlijden de belangrijkste oorzaak.
Ook elektrolytstoornissen spelen mee. Te laag kalium of magnesium, bijvoorbeeld door extreem afvallen, diuretica of langdurig braken, maakt het hart gevoeliger voor ritmestoornissen.
De invloed van middelen en supplementen
Farmacologie kan het ritme op verschillende manieren verstoren. Stimulantia zoals hoge doses cafeïne, synefrine, efedrine of illegale middelen als amfetamine en cocaïne verhogen de activiteit van het sympathische zenuwstelsel. Dat verhoogt de hartslag en kan extrasystolen en tachycardieën uitlokken, vooral in combinatie met uitdroging en hitte.
Clenbuterol, een bèta-2-agonist die in de EU alleen als diergeneesmiddel is toegelaten en door sommigen wordt misbruikt om vet te verliezen, veroorzaakt hartkloppingen, tachycardie en een daling van het kaliumgehalte. Er zijn casusbeschrijvingen van ernstige ritmestoornissen en myocardschade na misbruik. Schildklierhormoon (T3, T4) zonder medische indicatie heeft vergelijkbare effecten en kan boezemfibrilleren uitlokken.
Anabole androgene steroïden (AAS) beïnvloeden het hart op de lange termijn. Onderzoek van Baggish en collega's liet zien dat langdurige gebruikers een verminderde pompfunctie en meer coronaire plaque hadden dan vergelijkbare krachtsporters zonder gebruik. Een verdikte, stijvere hartspier met bindweefsel vormt een substraat voor ritmestoornissen.
Ook diuretica, die soms worden gebruikt om gewicht te maken of vocht kwijt te raken, zijn gevaarlijk: ze veroorzaken verlies van kalium en magnesium. Verder kunnen sommige gewone geneesmiddelen, zoals bepaalde antibiotica en antidepressiva, het QT-interval verlengen. Wie zulke middelen gebruikt en sport, doet er goed aan dit met de arts te bespreken.
Gewone voedingssupplementen zoals creatine, eiwit en vitamines zijn bij normaal gebruik niet in verband gebracht met ritmestoornissen. Wel is er bij langdurig gebruik van hoge doses omega-3 een licht verhoogd risico op boezemfibrilleren gerapporteerd.
Alarmsignalen en onderzoek
Niet elke hartklopping is gevaarlijk, maar sommige klachten vragen om snelle actie. De Europese richtlijn sportcardiologie van de ESC noemt flauwvallen tijdens inspanning als een van de belangrijkste rode vlaggen.
- Flauwvallen of bijna flauwvallen tijdens of direct na inspanning.
- Pijn of druk op de borst bij inspanning.
- Plotselinge, aanhoudende hartkloppingen met een onregelmatig of zeer snel ritme.
- Onverklaarbare kortademigheid of een duidelijke daling van het prestatievermogen.
- Plotse hartdood in de familie op jonge leeftijd (onder ongeveer 40 jaar).
Bij acuut flauwvallen met hartstilstand is reanimatie en een AED van levensbelang; in Nederland zijn duizenden AED's aangemeld bij burgerhulpverleningsnetwerken. Bij minder acute klachten begint onderzoek met een ECG, gevolgd door een echocardiogram, een inspanningstest en een 24-uurs of langere ritmeregistratie.
Wees bij het consult volledig eerlijk over middelengebruik. Een cardioloog kan een verdikte hartspier alleen goed interpreteren als hij weet of er anabole steroïden of stimulantia zijn gebruikt. Artsen hebben een beroepsgeheim; het doel is diagnose, geen veroordeling.
Bloedonderzoek naar elektrolyten, schildklierfunctie, hematocriet en lipiden vult het beeld aan. Bij steroïdengebruik is een verhoogd hematocriet een extra risicofactor voor trombose en hartproblemen.
Preventie en verantwoord sporten
De belangrijkste preventieve maatregel is het vermijden van middelen die het hart rechtstreeks belasten. Prestatiebevorderende geneesmiddelen zoals AAS, clenbuterol en schildklierhormoon staan op de dopinglijst en zijn zonder recept niet legaal verkrijgbaar; de Dopingautoriteit biedt informatie over risico's.
Bij supplementen met stimulantia is matigheid het devies. Combineer niet meerdere stimulerende producten tegelijk en let op de totale cafeïne-inname uit koffie, energiedrank en pre-workout. EFSA beschouwt tot 400 mg cafeïne per dag als veilig voor gezonde volwassenen, en tot 200 mg per enkele dosis.
Zorg voor voldoende vocht en elektrolyten bij lange inspanning in de warmte, en vermijd extreme crashdiëten. Sport niet met koorts of na een virale infectie: een ontsteking van de hartspier (myocarditis) is een bekende oorzaak van ritmestoornissen bij jonge sporters.
Voor oudere sporters en mensen met risicofactoren, zoals hoge bloeddruk of familiaire hartziekten, is een sportmedische keuring voorafgaand aan intensieve training zinvol.
Conclusies van de redactie
Een trage hartslag en enkele ECG-afwijkingen zijn bij sporters vaak normaal. Boezemfibrilleren komt bij langjarige duursporters iets vaker voor, maar blijft een aandoening die altijd medisch beoordeeld moet worden.
Stimulantia, clenbuterol, schildklierhormoon, diuretica en anabole steroïden verhogen het risico op ritmestoornissen aanzienlijk. Bij steroïden ontstaan bovendien blijvende veranderingen aan de hartspier.
Flauwvallen bij inspanning is nooit normaal. Eerlijkheid tegenover je arts over middelengebruik maakt een betere diagnose mogelijk.
Lees ook onze artikelen over hematocriet bij krachtsporters, over cafeïne en het hart en over de keuring voor sporters boven de 35.
Literatuur
- Sharma S, Drezner JA, Baggish A, et al. International recommendations for electrocardiographic interpretation in athletes. J Am Coll Cardiol. 2017;69(8):1057–1075.
- Pelliccia A, Sharma S, Gati S, et al. 2020 ESC Guidelines on sports cardiology and exercise in patients with cardiovascular disease. Eur Heart J. 2021;42(1):17–96.
- Andersen K, Farahmand B, Ahlbom A, et al. Risk of arrhythmias in 52 755 long-distance cross-country skiers: a cohort study. Eur Heart J. 2013;34(47):3624–3631.
- Baggish AL, Weiner RB, Kanayama G, et al. Cardiovascular toxicity of illicit anabolic-androgenic steroid use. Circulation. 2017;135(21):1991–2002.
- Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
- EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies. Scientific Opinion on the safety of caffeine. EFSA J. 2015;13(5):4102.
- Gencer B, Djousse L, Al-Ramady OT, et al. Effect of long-term marine omega-3 fatty acids supplementation on the risk of atrial fibrillation in randomized controlled trials of cardiovascular outcomes: a systematic review and meta-analysis. Circulation. 2021;144(25):1981–1990.
- https://steroidenwinkel.com/
