Voor wie is turkesterone niet geschikt?
Turkesterone is een ecdysteroïde uit de Centraal-Aziatische plant Ajuga turkestanica en wordt online gepresenteerd als een 'natuurlijk alternatief' voor anabole middelen. De wetenschappelijke onderbouwing is dun, en dat geldt ook voor de veiligheidsgegevens. Daarom zet de redactie op een rij voor wie dit supplement nadrukkelijk niet bedoeld is.
Wat is turkesterone?
Ecdysteroïden zijn hormonen waarmee insecten en schaaldieren hun vervelling regelen. Ook veel planten maken ze aan, vermoedelijk als bescherming tegen vraat. Het bekendste plantaardige ecdysteroïde is ecdysteron (20-hydroxyecdyson), dat onder meer in spinazie en quinoa voorkomt. Turkesterone is een verwante verbinding die vooral in Ajuga turkestanica wordt gevonden.
De interesse in deze stoffen komt uit Sovjetonderzoek uit de jaren zeventig en tachtig, waarin anabole effecten bij dieren werden beschreven. Het werkingsmechanisme verschilt van dat van testosteron: ecdysteroïden binden niet aan de androgeenreceptor. Er zijn aanwijzingen dat ze via de oestrogeenreceptor-bèta werken, maar dat is nog onderwerp van onderzoek.
Voor ecdysteron bestaat één bekend Duits onderzoek waarin gebruikers bij krachttraining meer spiermassa en kracht leken op te bouwen dan de placebogroep. Voor turkesterone zelf ontbreken vrijwel alle gecontroleerde studies bij mensen. De effecten die online worden geclaimd, zijn dus grotendeels geëxtrapoleerd.
Daarnaast blijkt uit analyses dat veel producten veel minder werkzame stof bevatten dan op het etiket staat. Dat maakt zowel het nut als de risico's moeilijk in te schatten.
Wat weten we over de veiligheid?
In dierstudies lijken ecdysteroïden een lage toxiciteit te hebben. Overzichtsartikelen van Dinan en Lafont beschrijven dat zelfs hoge doses bij knaagdieren weinig acute schade gaven. Dat is geruststellend, maar dierproeven zeggen weinig over langdurig gebruik door mensen in supplementvorm.
In de kleine humane studies met ecdysteron werden geen ernstige bijwerkingen of veranderingen in lever- en nierwaarden gemeld. Die onderzoeken duurden echter slechts enkele weken en hadden weinig deelnemers. Voor turkesterone specifiek zijn er geen gepubliceerde veiligheidsstudies van betekenis.
| Aspect | Huidige kennis | Betrouwbaarheid |
|---|---|---|
| Acute toxiciteit (dieren) | Laag | Redelijk |
| Kortdurend gebruik mensen (ecdysteron) | Geen ernstige bijwerkingen gemeld | Beperkt, kleine studies |
| Turkesterone bij mensen | Vrijwel geen data | Zeer laag |
| Langdurig gebruik | Onbekend | Geen data |
| Hormonale effecten | Geen androgeen effect; oestrogeenreceptor-route vermoed | Onzeker |
Het grootste veiligheidsvraagstuk is dus niet een bekende schadelijke werking, maar een gebrek aan kennis. Juist voor kwetsbare groepen weegt dat zwaar.
Groepen die het beter vermijden
Op basis van het onbekende werkingsmechanisme, de mogelijke interactie met hormoonreceptoren en het ontbreken van veiligheidsgegevens adviseert de redactie de volgende groepen om turkesterone niet te gebruiken.
- Zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven: er zijn geen gegevens over effecten op de foetus of de zuigeling.
- Kinderen en tieners: het lichaam is nog in ontwikkeling en hormonale invloeden kunnen ongewenste gevolgen hebben.
- Mensen met hormoongevoelige aandoeningen: zoals borstkanker, endometriose of prostaatproblemen, gezien de vermoedelijke werking via oestrogeenreceptoren.
- Mensen met diabetes die bloedsuikerverlagers gebruiken: in dieronderzoek zijn effecten op het glucosemetabolisme beschreven.
- Mensen met lever- of nieraandoeningen: de afbraak en uitscheiding bij mensen zijn onvoldoende onderzocht.
- Wedstrijdsporters onder dopingcontrole: zie de volgende paragraaf.
Ook wie meerdere geneesmiddelen gebruikt, doet er goed aan eerst met de apotheker te overleggen. Interacties zijn niet onderzocht, en 'niet onderzocht' betekent niet hetzelfde als 'veilig'.
Ten slotte is turkesterone geen oplossing voor mensen met klachten die op een hormoontekort wijzen, zoals vermoeidheid of verminderd libido. Dan is onderzoek door de huisarts de juiste eerste stap.
Wedstrijdsporters en dopingregels
Ecdysteron is sinds 2020 opgenomen in het monitoringprogramma van het Wereld Anti-Doping Agentschap (WADA). Dat betekent dat het niet verboden is, maar dat laboratoria het gebruik registreren om te bepalen of opname op de verboden lijst nodig is. Aanleiding was onder meer het onderzoek van Isenmann en collega's, waarin prestatiebevorderende effecten werden gezien.
Voor turkesterone geldt dat het onder de bredere groep van anabole stoffen zou kunnen vallen als WADA daartoe besluit. De lijst wordt jaarlijks herzien. Wedstrijdsporters moeten dus elk jaar opnieuw controleren wat de status is.
Een groter praktisch risico is verontreiniging. Supplementen die 'anabool' worden verkocht, blijken bij analyses soms onvermelde steroïden of andere verboden stoffen te bevatten. Een positieve test is dan het gevolg, ongeacht of de sporter dat wist.
De Dopingautoriteit adviseert sporters die onder controle vallen om alleen supplementen te gebruiken die op dopingstoffen zijn getest, bijvoorbeeld via het NZVT-systeem, en om bij twijfel helemaal af te zien van gebruik.
Kwaliteit, etiketten en wetgeving
In de EU is turkesterone niet als nieuw voedingsmiddel (novel food) goedgekeurd en zijn er geen toegestane gezondheidsclaims voor. Producten worden vaak buiten de EU geproduceerd en online verkocht, waardoor controle door de NVWA lastig is.
Analyses van commerciële ecdysteroïdproducten lieten grote verschillen zien tussen het opgegeven en het gemeten gehalte. Soms was er vrijwel geen werkzame stof aanwezig. Voor de consument betekent dat dat zowel effect als dosis onvoorspelbaar zijn.
Wie toch overweegt het te gebruiken, kan het beste letten op een onafhankelijk analysecertificaat en een fabrikant die transparant is over herkomst en standaardisatie. Garanties zijn daarmee niet te geven.
De basis van spieropbouw blijft onveranderd: progressieve krachttraining, voldoende eiwit en energie, slaap en geduld. Daar kan geen supplement tegenop.
Conclusies van de redactie
Turkesterone is een slecht onderzocht ecdysteroïde. Er zijn geen aanwijzingen voor acute giftigheid, maar humane veiligheidsgegevens ontbreken vrijwel volledig.
Zwangere en zogende vrouwen, jongeren, mensen met hormoongevoelige aandoeningen, diabetes of lever- en nierproblemen kunnen het beter vermijden. Wedstrijdsporters lopen bovendien risico door verontreiniging en veranderende regels.
Productkwaliteit is wisselend; het etiket zegt weinig over de werkelijke inhoud.
Lees ook onze artikelen over ecdysteron en het WADA-monitoringprogramma, over testosteron-boosters en over het controleren van supplementen op dopingstoffen.
Literatuur
- Isenmann E, Ambrosio G, Joseph JF, et al. Ecdysteroids as non-conventional anabolic agent: performance enhancement by ecdysterone supplementation in humans. Arch Toxicol. 2019;93(7):1807–1816.
- Parr MK, Botrè F, Naß A, et al. Ecdysteroids: a novel class of anabolic agents? Biol Sport. 2015;32(2):169–173.
- Dinan L. Phytoecdysteroids: biological aspects. Phytochemistry. 2001;57(3):325–339.
- Lafont R, Dinan L. Practical uses for ecdysteroids in mammals including humans: an update. J Insect Sci. 2003;3:7.
- Báthori M, Tóth N, Hunyadi A, et al. Phytoecdysteroids and anabolic-androgenic steroids – structure and effects on humans. Curr Med Chem. 2008;15(1):75–91.
- World Anti-Doping Agency. The 2020 Monitoring Program. Montreal: WADA; 2020.
