Rhodiola rosea: wie kan het beter niet gebruiken?
Rhodiola rosea, in het Nederlands rozenwortel, wordt gebruikt om vermoeidheid te verminderen en beter met stress om te gaan. Sporters zien het als hulpmiddel bij zware trainingsblokken. Omdat de plant inwerkt op het zenuwstelsel en mogelijk op leverenzymen, is ze niet voor iedereen geschikt. De redactie bespreekt de belangrijkste contra-indicaties.
Wat is rhodiola?
Rozenwortel is een vetplant die groeit in koude, bergachtige gebieden in Scandinavië, Siberië en de Alpen. De wortel ruikt naar rozen wanneer hij wordt doorgesneden, vandaar de naam. In de traditionele geneeskunde van Scandinavië en Rusland werd hij gebruikt tegen vermoeidheid en voor meer uithoudingsvermogen.
De belangrijkste werkzame stoffen zijn rosavinen (rosavine, rosine, rosarine) en salidroside. Kwalitatieve extracten zijn gestandaardiseerd op een bepaald percentage van deze stoffen; veel onderzoek is gedaan met het extract SHR-5.
Rhodiola wordt een adaptogeen genoemd: een stof die het lichaam zou helpen zich aan te passen aan stress. Mechanistisch wordt gedacht aan effecten op de stressas (hypothalamus-hypofyse-bijnier), op neurotransmitters als serotonine en dopamine en op de energiestofwisseling in cellen.
Die invloed op de neurotransmissie is precies de reden waarom sommige mensen voorzichtig moeten zijn, met name wie psychofarmaca gebruikt.
Officiële status en bewijs
Het Committee on Herbal Medicinal Products (HMPC) van het Europees Geneesmiddelenbureau heeft een monografie opgesteld voor rozenwortel. Daarin wordt het gebruik bij tijdelijke symptomen van stress, zoals vermoeidheid en een gevoel van zwakte, erkend als traditioneel kruidengeneesmiddel. Dat betekent dat de werkzaamheid aannemelijk wordt geacht op basis van langdurig gebruik, niet dat ze in grote trials is bewezen.
Systematische reviews van Ishaque en collega's en van Hung en collega's concludeerden dat er aanwijzingen zijn voor een effect op fysieke en mentale vermoeidheid, maar dat veel studies methodologisch zwak zijn. Voor sportprestaties zijn de resultaten wisselend.
De monografie noemt rhodiola niet geschikt voor gebruik bij kinderen en adolescenten jonger dan 18 jaar, vanwege onvoldoende gegevens. Ook voor zwangerschap en borstvoeding wordt gebruik afgeraden.
In Nederland worden rhodiolaproducten meestal als voedingssupplement verkocht, onder de Warenwet. Een geregistreerd traditioneel kruidengeneesmiddel moet aan strengere kwaliteitseisen voldoen dan een supplement.
Wie moet rhodiola vermijden?
Op basis van de EMA-monografie, het werkingsmechanisme en beschikbare literatuur zijn er duidelijke groepen voor wie rozenwortel niet of alleen na medisch overleg geschikt is.
- Zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven: veiligheid niet vastgesteld.
- Kinderen en jongeren onder 18 jaar: onvoldoende gegevens.
- Mensen met een bipolaire stoornis: stimulerende effecten zouden in theorie een manische episode kunnen uitlokken.
- Mensen die antidepressiva gebruiken: mogelijke optelling van serotonerge effecten.
- Mensen met slapeloosheid of angstklachten: rhodiola kan activerend werken en klachten verergeren.
- Mensen met auto-immuunziekten op immuunmodulerende medicatie: mogelijke invloed op het immuunsysteem is onvoldoende onderzocht.
Mensen met hoge bloeddruk of hartritmestoornissen doen er goed aan te overleggen, vooral als ze rhodiola combineren met andere stimulerende middelen zoals cafeïne of synefrine in pre-workouts.
Ook wie langdurig ernstig vermoeid is, moet niet zelf met adaptogenen gaan experimenteren. Vermoeidheid kan het gevolg zijn van bloedarmoede, schildklierproblemen, overtraining of een depressie. Een huisarts kan dat uitzoeken.
Interacties met medicijnen
Een onderzoek bij gezonde vrijwilligers van Thu en collega's keek naar het effect van een commercieel rhodiolapreparaat op verschillende cytochroom P450-enzymen. Er werden geen grote effecten gevonden, maar laboratoriumstudies suggereren dat remming van onder meer CYP3A4 en CYP2C9 mogelijk is. Bij medicijnen met een smalle therapeutische breedte blijft voorzichtigheid dus verstandig.
| Medicijngroep | Mogelijk probleem | Wat te doen |
|---|---|---|
| SSRI's en andere antidepressiva | Optelling van serotonerge werking | Niet combineren zonder arts |
| MAO-remmers | Theoretisch risico op interactie | Vermijden |
| Bloedverdunners (warfarine, acenocoumarol) | Mogelijke invloed op spiegels | Trombosedienst informeren |
| Diabetesmedicatie | Mogelijke glucoseverlaging | Glucose extra controleren |
| Bloeddrukverlagers | Onvoorspelbaar effect op bloeddruk | Bloeddruk monitoren |
In Nederland gebruiken veel mensen acenocoumarol of fenprocoumon, middelen waarbij kleine veranderingen in spiegel grote gevolgen kunnen hebben. Meld nieuwe supplementen altijd aan de trombosedienst.
Combineer rhodiola niet met andere kruiden die op de stemming inwerken, zoals sint-janskruid, zonder overleg. Sint-janskruid is zelf al berucht om zijn interacties.
Bijwerkingen en praktische tips
Bij de meeste gebruikers geeft rhodiola weinig bijwerkingen. Gemeld zijn duizeligheid, droge mond, prikkelbaarheid, onrust en slaapproblemen, vooral bij inname later op de dag.
In studies werden meestal doseringen gebruikt van ongeveer 200 tot 600 mg gestandaardiseerd extract per dag. Neem het bij voorkeur 's ochtends of vroeg in de middag, zodat de nachtrust niet verstoord wordt.
Begin met de laagste dosering en evalueer na twee tot vier weken of je verschil merkt. Een supplement waarvan je na een maand niets merkt, voegt waarschijnlijk niets toe.
Let op de kwaliteit. Analyses hebben laten zien dat sommige producten andere Rhodiola-soorten of zelfs geen rosavinen bevatten. Kies voor een product met vermelde standaardisatie op rosavinen en salidroside.
Conclusies van de redactie
Rhodiola is een traditioneel kruid met enig bewijs tegen stressgerelateerde vermoeidheid. Bij gezonde volwassenen lijkt het veilig voor kortdurend gebruik.
Zwangere en zogende vrouwen, jongeren onder 18, mensen met een bipolaire stoornis en mensen die antidepressiva of bloedverdunners gebruiken, kunnen het beter vermijden of alleen onder begeleiding gebruiken.
Neem het 's ochtends, start laag en blijf kritisch op het effect.
Verder lezen? Kijk ook naar onze artikelen over ashwagandha, over overtraining herkennen en over magnesium en slaap.
Literatuur
- European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products. Community herbal monograph on Rhodiola rosea L., rhizoma et radix. London: EMA; 2012.
- Ishaque S, Shamseer L, Bukutu C, Vohra S. Rhodiola rosea for physical and mental fatigue: a systematic review. BMC Complement Altern Med. 2012;12:70.
- Hung SK, Perry R, Ernst E. The effectiveness and efficacy of Rhodiola rosea L.: a systematic review of randomized clinical trials. Phytomedicine. 2011;18(4):235–244.
- Panossian A, Wikman G, Sarris J. Rosenroot (Rhodiola rosea): traditional use, chemical composition, pharmacology and clinical efficacy. Phytomedicine. 2010;17(7):481–493.
- Darbinyan V, Aslanyan G, Amroyan E, et al. Clinical trial of Rhodiola rosea L. extract SHR-5 in the treatment of mild to moderate depression. Nord J Psychiatry. 2007;61(5):343–348.
- Thu OK, Spigset O, Nilsen OG, Hellum B. Effect of commercial Rhodiola rosea on CYP enzyme activity in humans. Eur J Clin Pharmacol. 2016;72(3):295–300.
